پنجم اسفند، سالروز بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي
گرامي باد
محمد بن حسن جهرودي
طوسي مشهور به خواجه نصيرالدين طوسي در تاريخ 15 جمادي
الاول سال 598 هجري قمري در طوس ولادت يافته است. او
به تحصيل دانش علاقه زيادي داشت و از دوران جواني در
علوم رياضي و نجوم و حكمت سرآمد شد و از دانشمندان
معروف زمان خود گرديد.
طوسي يكي از سرشناسترين و با
نفوذترين چهرههاي تاريخ
اسلامي است. علوم ديني و علوم عملي را زير نظر پدرش و
منطق و حكمت را نزد خالويش،
بابا افضل ايوبي كاشاني آموخت. تحصيلاتش را در نيشابور
به اتمام رسانيد و در آنجا به عنوان دانشمندي برجسته
شهرت يافت.
خواجه نصيرالدين طوسي را دسته اي از دانشوران
خاتم فلاسفه و گروهي او را عقل حادي عشر (يازدهم) نام
نهادهاند. علامه حلّي
كه يكي از شاگردان خواجه نصيرالدين طوسي ميباشد
درباره استادش چنين مينويسد:
خواجه نصيرالدين طوسي افضل عصر ما بود و از علوم عقليه
و نقليه مصنفات بسيار داشت. او اشرف كساني است كه ما
آنها را درك كردهايم. خدا
نوراني كند ضريح او را. در خدمت او الهيات، شفاي ابن
سينا و تذكرهاي در هيئت را كه
از تأليفات خود آن بزرگوار است قرائت كردم. پس او را
اجل مختوم دريافت و خداي روح او را مقدّس
كناد. نصيرالدين زماني پيش از سال 611 در مقابل پيشروي
مغولان به يكي از قلعههاي
ناصرالدين محتشم فرمانرواي اسماعيلي پناه برد. اين كار
به وي امكان داد كه برخي از آثار مهم اخلاقي، منطقي،
فلسفي و رياضي خود از جمله مشهورترين كتابش «اخلاق
ناصري» را به رشته تحرير درآورد. وقتي كه هولاكو به
فرمانروايي اسماعيليان در سال 635 پايان داد طوسي را
در خدمت خود نگاه داشت و به او اجازه داد كه رصدخانه
بزرگي در مراغه احداث كند كه شروع آن از سال 638 بود.
براي كمك به رصدخانه علاوه بر
كمكهاي مالي دولت،
اوقاف سراسر كشور نيز در اختيار خواجه گذارده شده بود
كه از عشر (يك دهم) آن جهت امر رصدخانه و خريد وسايل و
اسباب و آلات و كتب استفاده مينمود
در نزديكي رصد خانه كتابخانه بزرگي ساخته شده بود كه
در حدود چهارصد هزار جلد كتب نفيس جهت استفاده
دانشمندان و فضلا قرار داده بود كه از بغداد و شام و
بيروت و الجزيره به دست آورده
بودند در جوار رصدخانه يك سراي عالي براي خواجه و
جماعت منجمين ساخته بودند و مدرسه علميهاي
جهت استفاده طلاب دانشجويان. اين كارها مدت 13 سال به
طول انجاميد تا اينكه ايلخان هلاكوي مغولي در سال 663
درگذشت. ليكن خواجه تا آخرين دقايق عمر خود اجازه نداد
كه خللي در كار آنجا رخ دهد و كوشش بسيار نمود كه آن
رصد خانه و كتابخانه از بين نرود.
قسمت اعظم 150 رساله و نامههاي
طوسي به زبان عربي نوشته شده است. وسعت معلومات و نفوذ
او با ابن سينا قابل قياس است جز آنكه ابن سينا پزشك
بهتري بود و طوسي رياضيدان
برتري. از پنج كتابي كه در زمينه منطق نوشته شده است
اساس الاقتباس از همه مهمتر
است. در رياضيات تحريرهايي بر آثار آوتولوكوس،
آرستاخوس، اقليدس، آپولونيوس، ارشميدس، هوپسيكلس،
تئودوسيوس منلائوس و بطلميوس نوشت. از جمله مهمترين
آثار اصيل وي در حساب هندسه و مثلثات جوامع الحساب
بالتخت و التراب، رساله الشافيه و اثر معروفش كتاب شكل
القطاع است كه به نوشتههاي
رگيومونتانوس اثر گذارده است. معروفترين
آثار نجومي وي زيج ايلخاني كه در سال 650 نوشته شده ميباشد
و همچنين تذكره في علم الهيئه است. كتاب تنسوقنامه
و كتابهايي در زمينه اختربيني
نيز نوشته است. احتمالاً برجستهترين
كار طوسي در رياضيات در زمينه مثلثات بوده است در كشف
القناع عن اسرار شكل القطاع، وي نخستين كسي بود كه
مثلثات را بدون توسل به قضيه منلائوس يا نجوم توسعه
بخشيد و هم او بود كه براي نخستينبار
قضيه جيوب را، كه رويداد برجستهاي
در تاريخ رياضيات است به روشني بيان كرد. در نجوم
تذكره في علم الهيئه وي شايد كاملترين نقد بر نجوم
بطلميوسي در قرون وسطي و معرف تنها الگوي رياضي جديد
حركات سيارات است كه در نجوم قرون وسطي نوشته شده است.
اين كتاب به احتمال زياد از راه نوشتههاي
منجمان بيزانسي بر كوپرنيك اثر
گذاشته است و همراه با كار شاگردان طوسي متضمن تمام
تازه هاي نجومي كوپرنيكي است به استثناي فرضيه خورشيد
مركزي آن. نصيرالدين طوسي با اينكه سرو كارش بيشتر در
سياست و اجتماع بوده روشنترين
راه را كه براي رسيدن به جهان جاوداني نشان ميدهد
ديانت است. اگرچه در تمام نوشتههاي
خود دم از استقلال و معرفت ميزند
اما آشكارا ميگويد دانش تنها
از ايمان و دين حاصل ميشود و
حقيقت دانش را دين ميداند كه
تسلي بخش جانها و روانبخش
كالبدهاي افسرده است. طوسي بيشتر به عنوان منجم معروف
است و رصدخانه وي يك مؤسسه علمي در تاريخ علم به شمار
ميرود. كتاب تنسوقنامه
او از لحاظ موضوع فقط در مقايسه با مشابهش يعني كتاب
بيروني (كتاب الجماهر في معرفت الجواهر) در درجه دوم
اهميت قرار دارد. طوسي يكي از پيشروترين فلاسفه اسلامي
است كه تعيمات مشّائي ابن سينا را پس از آن كه در طول
دو سده در محاق «كلام» قرار گرفته بودند احياء كرد. او
مظهر نخستين مرحله تركيب تدريجي مكتبهاي
مشّائي و اشراقي است. اخلاق ناصري وي رايجترين
كتاب اخلاقي بين مسلمانان هند و ايران بوده است. تجريد
العقايد او در كلام مبناي الهيات اصولي شيعه دوازده
امامي است. طوسي احتمالاً بيش از هر فرد ديگر مايه
احياي علوم اسلامي بوده است. گروهي خواجه را برهم
زننده وحدت دو ملت عربي و اسلامي ميپندارند
و ميگويند به دست او وحدت
عربي در آن زمان پاشيده شد. در حقيقت خواجه در اين باب
گناهي نداشت و اگر لياقت خواجه پس از آن همه وقايع و
خونريزي به داد مسلمانان نرسيده بود جهان اسلامي امروز
چه وضعيتي داشت؟
علامه حلي(شاگرد وي) از او به عنوان استاد بشريت ياد
ميکند، جورج ساتن وي را بزرگترين
رياضيدان اسلام به شمار ميآورد
و بروکلمن آلماني ميگويد وي
از مشهورترين دانشمندان قرن هفتم و برترين مولفان اين
قرن به طور مطلق است. جامعه علمي جهان به پاس خدمات و
تلاشهاي اين دانشمند بزرگ در
علم رياضي و نجوم نامش را بر کره ماه ثبت نمود.
در سال 672 هجري قمري نصيرالدين طوسي با جمعي از
شاگردان خود به بغداد رفت كه بقاياي كتابهاي
تاراج رفته را جمعآوري و به
مراغه بازگرداند اما اجل مهلتش نداد و در تاريخ 18 ذي
الحجه سال 672 هجري قمري در كاظمين نزديك بغداد دار
فاني را وداع گفت. نصيرالدين طوسي ستاره درخشاني بود
كه در افق تاريك مغول درخشيد و در هر شهري كه پاگذارد
آنجا را به نور حكمت و دانش و اخلاق روشن ساخت و در آن
دوره تاريك وجود چنين دانشمندي مايه اعجاب و اعجاز بود.
شماري از تأليفات خواجه نصيرالدين
طوسي:
1- تحريراقليدس
2- الرسالة الشافية عن الشك في الخطوط المتوازية
3- تحرير مجسطي
4- كشف القناع عن اسرار شكل القطاع
5- تحرير كتاب مانالاوس في الاشكال الكروية
6- تحريراكثرثاوذوسيوس
7- تحرير كتاب مأخوذات ارشميدس
8- تحريركتاب المناظراقليدس
9- تحرير كتاب المساكن ثاوذوسيوس
10- تحرير كتاب الكرة المتركة اطولوقس
11- تحرير كتاب في الايام و الليالي ثاوذوسيوس
12- تحرير كتاب ظاهرات الفلك اقليدس
13- تحرير كتاب في الطلوع و الغروب اطولوقس
14- تحرير كتاب ابسقلاوس في المطالع
15- تحرير كتاب المفروضات ارشميدس
16- كتاب ارسطرخس في جرمي النيرين و بعديهما
17- تحرير كتاب معرفة مساحة الاشكال السيطة و الكروية
18- تحرير كره و اسطوانه ارشميدس
19- تحرير كتاب امعطيات
20- ترجمه ثمرة الفلك
21- كتاب انعكاسات الشعاعات
22- تذكره نصيريه در هيأت
23- ترجمه صور الكواكب
24- رساله در شعاع
25- رساله معينيه در هيأت وذيل آن
26- زيج ايلخاني
27- بيست باب درمعرفت اسطر لاب
28- زبدة الهيئة در هيأت و استكشاف احوال افلاك و
اجرام
29- سي فصل در هيأت و معرفت تقويم
30- رساله در حساب و جبر و مقابله
31- زبدة الادراك في هيأت الافلاك
32- مدخل في علم النجوم
33- كتاب صد باب در معرفت اسطرلاب
34- استخراج قبلة تبريز
35- اخلاق ناصري
36- اوصاف الاشراف
37- تنسوق نامه ايلخاني در معدن شناسي
38- جواهرالفرائض در فقه
39- آداب المتعلمين درتربيت
40- معيار الاشعار در عروض
41- اساس الاقتباس
42- تجريد المنطق
43- تعديل المعيار في نقد تنزيل الافكار
44- رساله معقولات يا قاطيغورياس
45- حل مشكلات اشارات، در فلسفه
46- رساله اثبات جوهر مفارق يا رساله نفس الامر يا
اثبات العقل
47- رسالة في العلم و العالم و المعلوم
48- رساله بقاء النفس بعد فناء الجسد
49- رساله در كيفيت صدور موجودات
50- رساله در نفي و اثبات
51- رساله العلل و المعلولات
52- تجريد العقايد در كلام
53- فصول نصيريه
54- تلخيص المحصل
55- مصارع المصارع
56- رساله در جبر و اختيار
57- رساله اثبات واجب
58- رساله در امامت
و چندين تحرير و رساله و
كتاب ديگر .
سيگما